کمتر دهه‌ای به اندازه‌ی دهه‌ی ۱۹۹۰ بریتانیا به اسطوره بدل شده است. «بریتانیای باحال» (Cool Britannia)، هنرمندان جوان بریتانیایی (YBAs)، فرهنگ ریو، کیت ماس و الکساندر مک‌کوئین سال‌هاست به مجموعه‌ای از تصویرهای آشنا تبدیل شده‌اند. نمایشگاه «دهه‌ی نود: هنر و مد» (The 90s: Art and Fashion) که از ۸ اکتبر ۲۰۲۶ در تیت بریتن لندن گشایش یافته، کاری دشوارتر از نوستالژی را پیش گرفته است: نگاه به آن دهه به‌عنوان لحظه‌ای که مرز میان موزه، مجله، کلاب و سکوی مد به‌راستی فروریخت. تیت این نمایشگاه را نخستین نمایشگاهی می‌داند که هنر، عکاسی و مد دهه‌ی ۱۹۹۰ را در کنار هم بررسی می‌کند.
دهه‌ای از چشم یک سردبیر مد
مهم‌ترین تصمیم پشت این نمایشگاه، انتخاب کیوریتور آن است. تیت روایت را تنها به تاریخ‌نگاران هنر خود نسپرده و از ادوارد اِنینفول، سردبیر پیشین ووگ بریتانیا، دعوت کرده تا کیوریتوری آن را بر عهده بگیرد؛ در کنار تیم هنر معاصر بریتانیای تیت بریتن (جسیکا وان، هلن لیتل، دومینیک هایس‌مور و سلست مک‌اووی) و آلکس فارکوهارسون، مدیر تیت بریتن. به گفته‌ی تیت، نمایشگاه مستقیماً بر تجربه‌ی زیسته‌ی اِنینفول از آن دهه تکیه دارد. حاصل، گزیده‌ای از بیش از ۱۰۰ عکس، نقاشی، مجسمه و لباس از نزدیک به ۷۰ هنرمند، عکاس و طراح است؛ مجموعه‌ای که در آن عکس مد نه تصویرسازیِ یک دوران، که اثری مستقل به شمار می‌آید.
این جابه‌جایی برای یک مجموعه‌ی ملی هنر بریتانیا جابه‌جایی کوچکی نیست. عکاسانی چون کورین دی، نایجل شفران و یورگن تلر، که عکس‌هایشان برای مجله‌های i-D و Dazed and Confused سبک خام و «ضدِ مد» آن سال‌ها را شکل داد، در این نمایشگاه هم‌سخنِ تریسی امین، سارا لوکاس، جنی ساویل و جیلیان ویرینگ می‌شوند. به استدلال نمایشگاه، وجه مشترک آنان علاقه به ناتمامی، واقع‌گرایی و روحیه‌ی «خودت انجامش بده» بود که پس از رکود اقتصادی دهه‌ی ۱۹۸۰ سر برآورد.
از سکوی رقص تا مخزن فرمالدهید
ساختار نمایشگاه میان دو قطب در رفت‌وآمد است. یک سو خیابان و کلاب است: فیلم مارک لکی با نام Fiorucci Made Me Hardcore (۱۹۹۹)، عکس‌های دیو سویندلز، پیتر جی. والش و تونی دیویس از پیدایش «اسید هاوس»، ثبت صحنه‌های جانگل، هیپ‌هاپ و درام‌اند‌بیس به دست نورمسکی، ادی اوچر و یوئن اسپنسر، و شب‌های کلاب‌های کوییر در عکس‌های پولومی دسای، استوارت لیندن رودز و جان شارد. سوی دیگر، پایانه‌ی سرد و مفهومیِ دهه است: دلبستگی گوتیک به تباهی در آثار هلن چادویک، برادران چپمن و کتی دو مونشو؛ واکنش حمد بات به بحران ایدز؛ فرم‌های کمینه‌ی ریچل وایت‌رید، گری هیوم و سریث وین ایوانز؛ و آثار فرمالدهیدی دیمین هرست که تیت آن‌ها را «نقطه‌ی مقابل گرانجِ کم‌هزینه» می‌نامد.
در میانه‌ی این دو قطب، طراحانی ایستاده‌اند که مرز هنر و مد را به نمایشی‌ترین شکل درهم شکستند: اجراهای نمایشی و گاه کابوس‌وار الکساندر مک‌کوئین و لباس‌های حسین چالایان که از اشیای روزمره الهام می‌گرفتند؛ در کنار تصویرهای عریان‌تر نیک نایت، دیوید سیمز و کریگ مک‌دین، و «شبکه‌ی کنکورد» (Concorde Grid، ۱۹۹۷) اثر ولفگانگ تیلمانس که آمیزه‌ای از امید و اضطراب آستانه‌ی هزاره را ثبت کرده است.
روی دیگر «بریتانیای باحال»
مهم‌ترین حرکت نمایشگاه، پیچیده‌کردن روایت رسمی و برندسازی‌شده‌ی آن دهه است. نمایشگاه به هنرمندانی جا می‌دهد که توجه را به کسانی جلب کردند که از قصه‌ی «بریتانیای باحال» بیرون مانده بودند: نخستین فیلم مهم استیو مک‌کوئین، Bear (۱۹۹۳)؛ نقاشی No Woman, No Cry (۱۹۹۸) از کریس اوفیلی، برنده‌ی جایزه‌ی ترنر، که ادای احترامی است به دورین و استیون لارنس؛ و ویدیوی کیت پایپر درباره‌ی ورزش و هویت ملی. مد سیاه‌پوستان بریتانیا نیز با دوخت‌های اوزوالد بواتنگ، فیلم‌های نمایش‌های جو کیسلی‌هیفورد، عکس‌های کوتو بولوفو و همکاری جیسون ایوانز و سایمون فاکستون در ثبت مد خیابانی برجسته شده است. اتاق پایانی به یینکا شونیباره، مود سالتر، ویوین وست‌وود و جان گالیانو می‌پردازد که با وام‌گیری از تاریخ، طبقه، بازنمایی و اسطوره‌ی ملی را به پرسش کشیدند.
خوانش هنرگردی: بازارزیابی، با چند احتیاط
نقطه‌ی قوت این پروژه همین پیش‌فرض است که عکس مدی از کورین دی و مجسمه‌ای از ریچل وایت‌رید به یک زیست‌بوم فرهنگی تعلق دارند. خطر آن هم در همین‌جاست. حامی مالی نمایشگاه خانه‌ی مد مک‌کوئین است، شریک رسانه‌ای آن مجله‌ی Dazed، و کیوریتورش یکی از قدرتمندترین سردبیران دنیای مد. هیچ‌یک از این‌ها اعتبار نمایشگاه را از میان نمی‌برد، اما یعنی بیننده آن دهه را تا اندازه‌ای از دریچه‌ی همان نهادهایی می‌بیند که تصویرش را در آغاز ساختند. این‌که نمایشگاه، چنان‌که تیت می‌خواهد، به بازارزیابی واقعی دهه‌ی ۱۹۹۰ بدل شود یا به جشنی پرداخته برای سبکی که صنعت مد هنوز از آن سود می‌برد، پرسشی است که ارزش دارد بیننده در همه‌ی اتاق‌ها با خود همراه کند. تصمیم کیوریتورها به محور قراردادن هنرمندانی که از روایت رسمی کنار گذاشته شده بودند، نشان می‌دهد که از این تنش آگاه‌اند.
اطلاعات کاربردی
دهه‌ی نود: هنر و مد، تیت بریتن، میلبنک، لندن. ۸ اکتبر ۲۰۲۶ تا ۱۴ فوریه ۲۰۲۷، هر روز ساعت ۱۰ تا ۱۸. بلیت ۲۲ پوند (تخفیف‌دار ۲۰ پوند؛ ۵ پوند برای اعضای ۱۶ تا ۲۵ ساله‌ی «تیت کالکتیو»؛ رایگان برای اعضای تیت). به گفته‌ی تیت، نمایشگاه شامل زبان تند، اشاره به مصرف مواد مخدر، بازنمایی گرافیکی یک مرگ خشونت‌آمیز و یک اتاق با نورهای چشمک‌زن است.
منابع
این مقاله با کمک هوش مصنوعی تهیه و توسط تحریریه هنرگردی بازبینی شده است.
