نگارخانه ملی لندن (National Gallery) نمایشگاه «وان آیک: پرترهها» (Van Eyck: The Portraits) را روز ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ میگشاید. به گفتهٔ بیانیهٔ مطبوعاتی موزه، این نخستین نمایشگاهی است که تنها به پرترههای یان وان آیک (Jan van Eyck)، نقاش سرزمینهای پست (Netherlandish) که در سالهای ۱۴۲۲ تا ۱۴۴۱ فعال بود، اختصاص دارد و هر ده پرترهٔ او را برای نخستین بار از سراسر اروپا گرد هم میآورد: نُه پرترهٔ نقاشیشده و تنها طراحیِ برجایمانده از او. نمایشگاه تا ۱۱ آوریل ۲۰۲۷ برپاست.
نمایشگاه کوچک است، اما ارقامی که خود موزه میدهد وزنش را نشان میدهد: این آثار حدود نیمی از بیستواندی تابلویی است که از دست خودِ وان آیک به جا مانده است. نگارخانه ملی نمایشگاه را بررسیِ لحظهای معرفی میکند که پرتره به «شباهت دقیق» بدل شد. به استدلال بیانیه، پیش از وان آیک پرترهها ظرافت یا نمایش قدرت را بر شخصیت فردی مقدم میداشتند و چهرهٔ نشستگان چنان کلی بود که نمیشد آنان را بازشناخت.

دیدارهای دوباره از وین، برلین، بروخه و درسدن
نمایشگاه بر جفتکردن آثار بنا شده است. تنها طراحیِ برجایماندهٔ وان آیک، «پرترهٔ مردی سالخورده» (حدود ۱۴۳۸، قلم نقره و قلم طلا روی کاغذ آمادهشده)، امانتی از کابینهٔ گراورهای مجموعههای هنری دولتی درسدن (Kupferstich-Kabinett, Staatliche Kunstsammlungen Dresden)، تنها برای دومین بار کنار تابلویی قرار میگیرد که برای آن کشیده شده است: «پرترهٔ مردی سالخورده (یک دانشمند؟)» از موزه تاریخ هنر وین (Kunsthistorisches Museum). نگارخانه ملی این طراحی را، که یادداشتهای رنگیِ بسیار دقیقی دارد، تنها مطالعهٔ مقدماتیِ قطعی برای یک نقاشیِ سرزمینهای پست در آن دوره میداند.
وین دومین اثر وان آیک خود، پرترهٔ زرگری به نام «یان دِ لیو» (Jan de Leeuw، ۱۴۳۶)، را هم امانت میدهد؛ به گفتهٔ موزه، نگاه این مرد مستقیم به چشم بیننده است. به گفتهٔ نگارخانه ملی، این نخستین بار در تاریخ موزه تاریخ هنر وین است که هر دو تابلوی وان آیکِ آن همزمان امانت داده میشود.
«پرتره آرنولفینی» (۱۴۳۴)، از مجموعهٔ نگارخانه ملی، برای نخستین بار کنار «پرترهٔ یک مرد (جووانی آرنولفینی؟)» (حدود ۱۴۳۵ تا ۱۴۳۸) از گمالدهگالریِ موزههای دولتی برلین به نمایش درمیآید که همان مرد را نشان میدهد. بیانیه یادآوری میکند که کشیدنِ دوبارهٔ چهرهٔ یک نفر در آن زمان، جز برای فرمانروایان، بیسابقه بود.

«پرترهٔ یک مرد (خودنگاره؟)» (۱۴۳۳) از مجموعهٔ نگارخانه ملی، که بهتازگی مرمت شده، کنار پرترهٔ مارگارت، همسر نقاش (۱۴۳۹)، امانتی از موزههای شهر بروخه (Musea Brugge)، آویخته میشود. موزه این اثر را نخستین پرترهٔ تاریخدار و شناساییپذیرِ زنی میداند که از اشراف نبود؛ نشانهای از گشوده شدنِ این گونهٔ هنری، فراتر از اهداف دودمانی، به روی پیشهوران کامیاب، خویشان و دوستان هنرمند.

سه طراحی دیگر مجموعه را کامل میکنند: «پرترهٔ یک زن جوان» (حدود ۱۴۳۵ تا ۱۴۴۰، موزه بریتانیا) اثر روخیر فان در ویدن (Rogier van der Weyden)، همروزگار نزدیک وان آیک که به گفتهٔ موزه احتمالاً آن را در پاسخ به کار وان آیک کشیده است، و دو طراحی از هنرمندانی از حلقهٔ وان آیک یا پیروان سنتی که او بنیان نهاد. نشریهٔ «د آرت نیوزپیپر» (The Art Newspaper) شمار کل آثار فهرست نمایشگاه را ۱۳ میداند. به نوشتهٔ همین گزارش، پرترههای مذهبیِ وان آیک، مانند آنچه در محراب گنت آمده، در دامنهٔ این نمایشگاه نیستند.
پرترههایی که از هر سو نقاشی شدهاند
وان آیک قابها و پشتِ تابلوهایش را به تقلید از فلزات و سنگهای گرانبها نقاشی میکرد. به گفتهٔ موزه، این پرترهها برای آن ساخته شده بودند که در دست گرفته شوند، از نزدیک وارسی شوند و دربارهٔشان گفتوگو شود، نه آنکه بیصدا بر دیوار بمانند؛ از همین رو چند پرتره برای نخستین بار طوری نمایش داده میشوند که از همهٔ سوها دیده شوند و نقشهای مرمرنمای پشتشان پیدا باشد. نیکلاس فلوری (Nicholas Flory)، که نمایشگاه را همراه با اِما کاپرون (Emma Capron) گردآوری کرده، به «د آرت نیوزپیپر» گفته است که این پشتها نشان میدهند این اشیا برای تعامل با بیننده ساخته شده بودند.
وان آیک تقریباً همیشه تابلوهایش را امضا میکرد و تاریخ، گاه حتی روز، و در برخی موارد شعار خود «Als ich kan» (آنگونه که از دستم برمیآید) را میافزود؛ نوشتههایی که چنان نقاشی شدهاند که گویی در سنگ کنده یا در فلز حک شدهاند. نگارخانه ملی این نوشتهها را نشانهٔ برآمدنِ جایگاه نقاشان، از پیشهورانی گمنام به چهرههایی نامدار، میخواند.
اِما کاپرون، کیوریتور نقاشیهای آغازینِ سرزمینهای پست و آلمان در نگارخانه ملی، در بیانیه میگوید برخی داستانها آغازی ندارند و پرتره یکی از آنهاست.
علامت پرسشی بر زوجِ آرنولفینی
«د آرت نیوزپیپر» گزارش میدهد که اشتفان کمپردیک (Stephan Kemperdick)، کیوریتور نقاشیهای سرزمینهای پستِ پیش از ۱۶۰۰ در گمالدهگالری برلین، در مقالهای در کاتالوگ نمایشگاه این احتمال را پیش کشیده که زن و مردِ «پرتره آرنولفینی» نه آن بازرگان ایتالیایی و همسرش، بلکه خود وان آیک و همسرش باشند؛ در این صورت تابلوی برلین هم خودنگاره خواهد بود. بیانیهٔ مطبوعاتی و صفحهٔ نمایشگاه در وبگاه نگارخانه ملی از این فرضیه یادی نمیکنند. به نوشتهٔ همان گزارش، مرمت تابلوی برلین در ۲۰۲۳ به پایان رسید و لایهٔ ورنیِ زردشده از آن برداشته شد، و «پرتره آرنولفینی» در ۲۰۲۴ به جای قاب نوگوتیکِ پیشین، قابی زرین از سدهٔ پانزدهم گرفت.
نقاش دربار دوک بورگونی
از خاستگاه و آموزش وان آیک اطلاع اندکی در دست است. او در ۱۴۲۵ نقاش دربار فیلیپ سوم، دوک بورگونی، شد و تا هنگام مرگش در ۱۴۴۱ در بروخه در خدمت او ماند. در سالهای ۱۴۲۸ و ۱۴۲۹ عضو هیئتی بود که برای مذاکره دربارهٔ ازدواج دوک با ایزابل، شاهزادهٔ پرتغالی، به لیسبون رفت و پرترهٔ او را کشید تا برای تأیید دوک به فلاندر فرستاده شود؛ این پرتره امروز از دست رفته است. کاتالوگ نمایشگاه، به قلم اِما کاپرون و نیکلاس فلوری، به گفتهٔ موزه نخستین تکنگاری به زبان انگلیسی دربارهٔ پرترههای وان آیک است.
اطلاعات کاربردی
«وان آیک: پرترهها» (Van Eyck: The Portraits)، نگارخانه ملی لندن. ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ تا ۱۱ آوریل ۲۰۲۷. ورود با بلیت (بها و ساعتها در وبگاه موزه).
منابع
- نگارخانه ملی لندن، بیانیهٔ مطبوعاتی «Van Eyck: The Portraits» (به انگلیسی)
- نگارخانه ملی لندن، صفحهٔ نمایشگاه (به انگلیسی)
- د آرت نیوزپیپر، «Show of every Jan van Eyck portrait reveals many new sides to his works»، ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ (به انگلیسی)
این مقاله با کمک هوش مصنوعی تهیه و توسط تحریریه هنرگردی بازبینی شده است.



