دولت بریتانیا صادرات دو جلد خوشنویسی دوران گورکانیان هند را بهطور موقت متوقف کرده است. این دو جلد از یک مرقع شاهی فراهم آمدهاند که تاریخ آن حدود ۱۵۹۵ تا ۱۶۰۵ میلادی برآورد شده است. اکنون موزهها، نگارخانهها یا خریداران خصوصی در بریتانیا تا ۱۵ فوریه ۲۰۲۷ فرصت دارند با بهای پیشنهادی ۹۰۰ هزار پوند برای خرید آنها پیشقدم شوند. این تصمیم روز ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ در بیانیهای در پایگاه رسمی دولت بریتانیا (GOV.UK) اعلام شد؛ بیانیهای به نام وزارت فرهنگ بریتانیا، کمیتهٔ بازبینی صادرات آثار هنری و اشیای دارای اهمیت فرهنگی (RCEWA)، شورای هنر انگلستان و بارونس تویکراس، وزیر میراث فرهنگی.
این اقدام موقت است. به گفتهٔ بیانیه، تصمیم دربارهٔ مجوز صادرات به تعویق افتاده تا نهادهای بریتانیایی بتوانند بودجهٔ خرید را، برای نمونه با پشتیبانی نیکوکاران، فراهم کنند یا فردی آنها را بخرد و به ملت ببخشد. وزیر بر پایهٔ توصیهٔ این کمیته عمل کرده است. کمیته به این نتیجه رسیده که این دو جلد با معیارهای دوم و سوم «ویورلی» (Waverley) همخوانی دارند: اهمیت زیباییشناختی برجسته، و ارزش آنها برای مطالعهٔ آثار خوشنویسان دربار گورکانی، شیوهٔ کار کارگاهشان و نقشی که این آثار در دیپلماسی و روابط بینالمللی داشتهاند.

مرقعی برای اکبرشاه یا شاهزاده سلیم
بر پایهٔ یادداشتهای پیوست بیانیه، این دو جلد از مرقع شاهیِ بزرگتری از نمونههای خوشنویسی فراهم آمدهاند. گمان میرود مرقع اصلی برای اکبرشاه، پادشاه گورکانی (فرمانروایی ۱۵۵۶ تا ۱۶۰۵ میلادی)، یا پسرش شاهزاده سلیم (درگذشته ۱۶۲۷) در کارگاه سلطنتی لاهور یا آگرا ساخته شده باشد. این مرقع پیش از ۱۷۲۸ از هم جدا شده است. دو جلد رویهم بیستونه برگ نمونهٔ خوشنویسی و یک طراحی را در بر میگیرند و هر برگ حاشیهای مذهّب دارد. بیانیه از تزیینات زرین با نقشمایههای گیاهی و جانوری سخن میگوید، عمر این آثار را بیش از ۴۰۰ سال میداند و آنها را به دوران گسترش قلمرو گورکانیان در روزگار اکبرشاه و جهانگیرشاه نسبت میدهد. به گفتهٔ بیانیه، از آنجا که آثاری از این دست بسیار اندک بهصورت کامل بر جا ماندهاند، نگهداری از آنها ارزشی ویژه دارد.
دولت بریتانیا از میان خوشنویسانی که آثارشان در این دو جلد آمده، بهویژه از محمدحسین کشمیری نام میبرد و او را برجستهترین خوشنویس اکبرشاه میخواند که به ظرافت و ریزهکاری چشمگیر کارش شناخته میشد. به گفتهٔ بیانیه، اثری کمیاب از عبدالرحیم هروی، خوشنویس نامدار، نیز در میان آنهاست.
پژوهشگران امید دارند چه چیزی را بیابند
بارونس تویکراس در این بیانیه گفته است که خوشنویسیای با این کیفیت و از خوشنویسانی چنین سرشناس بهراستی کمیاب است و این برگها رازهایی در خود دارند که پژوهشگران سخت مشتاق گشودن آنها هستند. به گفتهٔ او، ماندن این دو جلد در بریتانیا فرصتی بسیار مناسب فراهم میکند تا دربارهٔ چگونگی ساخت آنها و نقش مهمشان در تاریخ دیپلماسی بیشتر دانسته شود.
کرولاین شنتون، عضو کمیتهٔ بازبینی صادرات، گفته است که هنوز دربارهٔ شیوههای ساخت این برگها و نیز سرگذشت بعدی پراکنده شدن و صحافی دوبارهٔ آنها، از جمله نسبتشان با برگهای همانندی که اکنون در مجموعهٔ سلطنتی بریتانیا (Royal Collection) نگهداری میشوند، ناگفتههای بسیاری هست. به باور او، چنین پژوهشی شاید تنها در صورتی شدنی باشد که خودِ این دو جلد در بریتانیا بمانند.

زمانبندی و بها
نخستین دورهٔ تعویق روز ۱۵ فوریه ۲۰۲۷ (با احتساب همان روز) به پایان میرسد. پس از آن، مالکان ۱۵ روز کاری فرصت دارند تا هر پیشنهاد خرید به بهای پیشنهادی ۹۰۰ هزار پوند را بررسی کنند. با امضای یک «قرارداد اختیار خرید» (Option Agreement)، دورهٔ دوم تعویق به مدت چهار ماه آغاز میشود. از سازمانها یا افرادی که خواهان خرید این دو جلد هستند خواسته شده با کمیتهٔ بازبینی صادرات تماس بگیرند.
از تالار حراج تا میز صادرات
پیشینهٔ مالکیتی که دولت بریتانیا منتشر کرده چنین است: مجموعهای خصوصی در انگلستان در دههٔ ۱۹۸۰؛ مجموعهای خصوصی در لندن از دههٔ ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۰؛ حراج ساتبیز لندن در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۰ (قطعهٔ ۴۳۵)؛ و سپس گالری اِیاِیآر (AeR Gallery) در لندن. به گزارش د آرت نیوزپیپر، این دو جلد در همان حراج ۲۰۲۰ به بهای ۶۲۰ هزار پوند (بدون کارمزد) به یک دلال تخصصی در لندن فروخته شدند. پرسشی که این تعویق باز میگذارد این است که آیا نهادی بریتانیایی میتواند تا پایان مهلت، مبلغ پیشنهادی را فراهم کند.
اطلاعات کاربردی: توقف موقت صادرات دو جلد خوشنویسی گورکانی، حدود ۱۵۹۵ تا ۱۶۰۵ میلادی. پایان نخستین دورهٔ تعویق: ۱۵ فوریه ۲۰۲۷ (با احتساب همان روز). بهای پیشنهادی: ۹۰۰ هزار پوند. نشانی تماس برای خریداران: کمیتهٔ بازبینی صادرات (RCEWA)، rcewa@artscouncil.org.uk
منابع
- GOV.UK، بیانیهٔ «Minister acts to keep exquisite Mughal calligraphy collection from leaving the UK»، ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
- د آرت نیوزپیپر، گرث هریس: «UK government places export ban on Mughal calligraphy works valued at £900,000»، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
- تصویرها: موزه هنر متروپولیتن، ۱۹۹۴.۳۶۰ (CC0، ویکیمدیا کامنز)؛ موزه هنر والترز، W.613.1A (مالکیت عمومی، ویکیمدیا کامنز)
در نگارش این مقاله از هوشواره با نظارت تحریریه هنرگردی بهره گرفته شده است.



